การประชุมปฏิบัติการอย่างมีส่วนร่วมและสร้างสรรค์ AIC

(Appreciation - Influence - Control)

 

ภาคที่ 2 กระบวนการ AIC ภาคปฏิบัติ

 
6 ขั้นตอนก่อนเริ่มกระบวนการ AIC

 
1. การคัดเลือกผู้เข้าประชุม
2. เตรียมประเด็น
3. เขียนวัตถุประสงค์ของประเด็น
4. การแบ่งกลุ่ม
5. การเตรียมห้องประชุม
6. เตรียมอุปกรณ์
  1. การคัดเลือกผู้เข้าประชุม เนื่องจากเป็นวิธีประชุมที่ต้องการผู้มีส่วนได้ส่วยเสีย ทุกระดับ จึงเลือกจากระดับนโยบาย ผู้บริหาร ผู้ปฏิบัติ นักวิชาการ ผู้นำในสังคม และชุมชน ประชาชนกลุ่มที่เกี่ยวข้องกับเรื่องที่จะพิจารณา ทำแผน/โครงการ ด้วยหลักการที่ว่า ทุกคนมีทักษะชีวิต และประสบการณ์หลากหลาย
  2. เตรียมประเด็น หัวข้อเรื่องที่จะทำแผน / โครงการ สำหรับอนาคต
  3. เขียนวัตถุประสงค์ของประเด็น ต้องชัดเจน เพื่อเสนอในที่ประชุมรวม ให้ผู้ร่วมประชุมซึ่งหลากหลายประสบการณ์ เข้าใจง่าย
  4. การแบ่งกลุ่ม
    1. เลือกบุคคล แบ่งกลุ่ม ไว้ล่วงหน้า ให้มีกลุ่มละ 8 คน แตกต่างกัน ให้ครบทั้งระดับนโยบาย ผู้บริหาร ผู้ปฏิบัติ ผู้นำประชาชน หรือผู้มีส่วนได้ส่วนเสียต่อเรื่องที่พิจารณา
    2. เตรียมผู้สนับสนุนกลุ่ม (facilitator) ซักซ้อมทำความเข้าใจกับกระบวนการ ซึ่งมีหลักการให้ทุกคนได้มีโอกาสเท่าเทียมกัน ในการแสดงความคิดเห็น
    3. เตรียมอุปกรณ์ให้ครบ
  5. การเตรียมห้องประชุม
    1. ห้องรวม พร้อมม้านั่ง ครบคน จัดเป็นครึ่งวงกลม
    2. มุมกลุ่มย่อย จัดม้านั่งรอบโต๊ะเขียนหนังสือ กลุ่มละ 8 คน ตามจำนวนกลุ่มที่เตรียมไว้
  6. เตรียมอุปกรณ์
    1. เครื่องฉายแผ่นใส แผ่นใสพร้อมปากกา 1 ชุด
    2. ปากกาเส้นใหญ่ หรือดินสอสี ประจำกลุ่ม กระดาษ A4 ตัดแบ่ง 4 ส่วน แล้วแจกคนละ 20 แผ่น
    3. กระดาษแผ่นพลิก พร้อมขาตั้ง ประจำกลุ่ม พร้อมกับปากกาเขียน
    4. แผ่นใส พร้อมปากกา ประจำกลุ่มกลุ่มละ 6-10 แผ่น
2 ภารกิจของผู้เข้าร่วมประชุม

ภารกิจผู้สนับสนุนกลุ่ม (Facilitator)

  1. เป็นผู้ควบคุมขั้นตอน กำกับเวลา
  2. กระตุ้นให้สมาชิกทุกคนเขียน
  3. รวบรวมผล มติจากการถกเถียง อภิปรายของสมาชิก
  4. แนะนำวิธีเขียน วิธีรวมมติ วิธีเสนอแผ่นใส
  5. ไม่ต้องมีความรู้ และชี้แนะเนื้อหา หรือเรื่องที่พิจารณา เนื่องจากสมาชิกกลุ่ม คือ ผู้มีทักษะ ประสบการณ์มาก
  6. รวบรวมผลขั้นตอนสุดท้ายของการประชุมกลุ่ม ไปสรุป พิมพ์ นำเสนอผู้รับผิดชอบในหน่วยงาน

ภารกิจสมาชิกกลุ่ม

  1. เขียนภาพ หรือข้อคิดเห็น ตามขั้นตอนที่ผู้สนับสนุนการประชุม แจ้งให้ปฏิบัติ
  2. เขียนอักษรบรรจง ตัวโต เพื่อแปะบนกระดาศขาตั้ง ให้สมาชิกในกลุ่มอ่าน แทนการพูด
  3. เขียนประโยคสั้นๆ 1 บรรทัด เฉพาะสาระสำคัญ ไม่พรรณนา แผ่นละ 1 ข้อคิดเห็น เพราะต้องนำไปรวมกับข้อความที่คล้ายกัน ของสมาชิกอื่น
  4. ทุกคนมีอิสระในการเขียน ตามขั้นตอนที่กำหนดให้ จากที่คิดเองจากประสบการณ์ หรือเห็นส่วนดีได้จากผู้อื่น โดยไม่ต้องถูกโน้มน้าว หรือแย่งกันพูด
  5. ข้อเขียนของทุกคน นำไปติดแปะบนขาตั้ง หรือผนัง ให้อ่านทั่วกัน ให้ซักถาม หรืออธิบาย ไม่วิจารณ์ว่า ถูกหรือผิด เรียนรู้ความคิดเห็นของกันและกัน แล้วรวมความที่คล้ายกัน เข้าเป็นข้อเดียว ที่ต่างกันให้แยกไว้ เพื่ออภิปราย เลือกรอบที่ 2 จนกว่าจะได้มติร่วม (หลายข้อรับเป็นมติกลุ่ม บางข้อเก็บไว้ เพราะข้อคิดเห็นแปลกๆ ของวันนี้ ยังไม่เป็นที่ยอมรับ แต่บางคนนำไปทำต่อ กลายเป็นเรื่องที่ดีก็มีบ่อยๆ)
  6. การเขียน ได้จากการกลั่นกรองหลายชั้น มีเวลาคิดวิเคราะห์ เลือกเอง สั้น กระชับ การรวบรวมข้อเขียนที่เหมือนกัน ก็คือ มติของที่ประชุม ซึ่งทำได้ง่ายมากกว่าการพูด ที่อาจยืดยาว ควบคุมไม่ได้ มีสาระน้อย และประธานสรุปไม่ได้
  7. กลุ่มไม่จำเป็นต้องตั้งประธานถาวร ให้ผลัดกันนำ ผลัดกันจด รวบรวมมติ เขียนแผ่นใส และนำเสนอ เพื่อสร้างบรรยากาศเป็นมิตร รับผิดชอบร่วมกัน มีพลัง บทบาทเท่าเทียมกัน

 

วิธีประชุมด้วย AIC (ภาคปฏิบัติ)

ทุกขั้นตอนของการทำงานในกลุ่ม เป็นการเสริมพลัง ให้เกิดทักษะชีวิต รู้จักเลือก และปฏิบัติ เข้าใจวิธี สื่อสัมพันธ์ และยอมรับกันและกันด้วยเหตุผล จากการอภิปราย อันเป็นลักษณะของคนพัฒนา

วิธีประชุมทำงาน การประชุมแบ่งเป็น 6 ขั้นตอน คือ A-1, A-2, I-1, I-2, C-1, C-2 ในบางกลุ่มมีความเข้าใจเร็ว ก็ต้องปล่อยให้ทำรวดเดียวต่อเนื่องไปได้ เพื่อไม่เป็นการยับยั้งความคิดที่กำลังลื่นไหล ในทางปฏิบัติ ผู้สนับสนุนการประชุมไม่ต้องบอกชื่อ ขั้นตอน บอกแต่กิจกรรมทีละขั้นตอน

เริ่มประชุมนั่งรวมกันก่อน ผู้นำการสนับสนุนการประชุม จะชี้แจงหัวข้อ ประเด็น และวัตถุประสงค์ ของเรื่องที่จะให้ ประชุมพิจารณา ให้ซักถามจนเข้าใจเรื่อง จึงแยกเข้ากลุ่มเล็ก นั่งคละกัน

1. ขั้นตอน A - 1 (15 นาที)

เข้าใจสถานการณ์ สภาพความเป็นจริง (reality)

ผู้สนับสนุน แจ้งให้ทุกคนวาดภาพบนกระดาษของตน สะท้อนให้เห็นว่า ในปัจจุบันนี้ เรื่องที่จะพิจารณากัน มีรูปลักษณ์อย่างไร ภาพเป็นลายเส้น หรือระบายสี หรือภาพสัญลักษณ์ (logo) แทยภาพก็ได้ เช่น ภาพต้นไม้ ภาพคนจับมือ ภาพสามเหลี่ยมฯ (การเขียนภาพแทนการพูด หรือเขียนข้อความเป็นการฝึกสมอง (ซีกขวา) มีศิลป จินตนาการ สร้างสรรค์ ยิ่งเขียนเป็นสัญลักษณ์ หรือให้สี ที่สื่อความหมายได้ โดยไม่ต้องอธิบาย ยิ่งแสดงความลึกซึ้งของความคิดคนนั้น) ในกลุ่มเล็ก นำภาพของทุกคนเวียนดู หรือปิดแปะ แล้วอธิบายความหมายร่วมกัน รวมให้เป็นภาพเดียวของกลุ่ม ลงแผ่นใส นำเสนอที่ประชุมรวม ให้ซักถาม ปรับปรุงร่วมกัน

ขั้นตอนนี้ เป็นการเริ่มให้ทบทวน ระบายอารมณ์ ความคิด มีศิลปะ มีสัมพันธ์กับคนอื่น ไม่เคร่งครียด

2. ขั้นตอน A - 2 (20 นาที)

สร้างวิสัยทัศน์ สภาพที่คาดหวังในอนาคต (ideal vision หรือ scenario)

เข้ากลุ่มเล็ก ทุกคนเขียนภาพแสดงให้เห็นว่า ในอนาคต 10 ปี ภาพเดิมจะเปลี่ยนไป คาดหวังจะให้เป็นอย่างำร ที่มีความเป็นไปได้ นำมาแลกเปลี่ยน อธิบาย และรวมกันเป็นภาพเดียวของกลุ่ม ลงแผ่นใส นำเสนอที่ประชุมใหญ่ ซักถามความหมาย แล้วรวมกันเหลือภาพเดียว อาจให้ผู้แทนกลุ่มนำไปรวม และยกร่างความหมาย เป็นปณิธาน คำขวัญ ของโครงการนี้ ภาพนี้ต้องเก็บไว้ ยึดเป็นแนวทางหลักของความคาดหวัง ที่จะนำไปคิดกลวิธี และโครงการเพื่อให้บรรลุผล

ขั้นตอนนี้ เป็นมติที่ทุกคนเข้าใจความเป็นมา และคาดหวัง มีความประสงค์ร่วมกันตั้งแต่ต้น เริ่มมีพลัง

3. ขั้นตอน I - 1 (30 นาที)

คิดหากลวิธี (solution design)

กลุ่มเล็ก ทุกคนเขียนกิจกรรมที่คิดว่าต้องทำ เพื่อเกิดผลสำเร็จ ให้ได้ภาพรวมของ A-2 เขียนกิจกรรมละ 1 แผ่น ให้มากเท่าที่ตนมีศักยภาพ และประสบการณ์ นำมาร่วมกันเลือกข้อที่เหมือนกัน เป็นมติ 3-5 ข้อ ที่แตกต่างเก็บไว้ (บางคนนำไปใช้เอง) เขียนลงแผ่นใส หรือแผ่นพลิก นำเสนอต่อที่ประชุมรวม ให้ซักถาม และร่วมกันคัดไว้ 5-6 เรื่อง และอาจมีข้อย่อยภายในข้อใหญ่ก็ได้

ขั้นตอนนี้ ทุกคนได้แสดงพลัง ประสบการณ์ มีส่วนร่วม หากความคิดของตนมีเหตุผล ได้รับการยอมรับ จะเกิดความภูมิใจ ถ้าของผู้อื่นดีกว่า ก็ยอมรับกัน งานนี้จะเป็นของทุกคนตั้งแต่ต้น

4. ขั้นตอน I - 2 (30 นาที)

จัดความสำคัญ จำแนกกิจกรรม (priority)

กลุ่มเล็ก ทุกคนเขียนแผ่นละ 1 กิจกรรมที่ได้รับรู้จากการอภิปรายมา เลือกกิจกรรมตามความถนัดของตนว่า กิจกรรมใดสำคัญ และเป็นไปได้ องค์กร หรือหน่วยงานใดที่น่าจะทำได้ แยกออกเป็น 1. กิจกรรมที่จะทำได้เอง 2. กิจกรรมที่ต้องทำร่วมกันคนอื่น 3. กิจกรรมที่ต้องให้คนอื่นทำให้ นำไปแปะ อ่าน ชี้แจง ร่วมกันคัดเลือกไว้ เขียนชื่อกลวิธี หรือกิจกรรม ลงแผ่นพลิก หรือแผ่นใส นำเสนอต่อที่ประชุมรวม ร่วมกันเลือกให้เหลือชุดเดียว เรียงลำดับความสำคัญ ตามจำนวนแผ่นข้อเขียนที่เหมือนกัน เขียนลงแผ่นใส ฉายให้ทุกคนรับทราบผลของ I-2 เก็บไว้เป็นแนวทางหลักของการทำขั้นตอนต่อไป และประกอบการเขียนโครงการ

ขั้นตอนนี้ ทุกคนจะได้แสดงประสบการณ์ให้ผู้อื่นเลือกใช้ประโยชน์ กิจกรรมเป็นสิ่งควบคุมความสำเร็จ

5. ขั้นตอน C - 1 (30 นาที)

วางแผน หาผู้รับผิดชอบ (responsibility)

กลุ่มเล็ก ทุกคนเลือกหาหัวข้อกลวิธี กิจกรรมที่ได้จาก I-2 เขียนลงแผ่นละ 1 กิจกรรม มากน้อยตามแต่ที่ตนมีบทบาท หน้าที่ ความสามารถที่จะทำได้เอง หรือร่วมทำกับใคร หรือต้องขอให้ใครทำให้ เขียนชื่อคนทำกิจกรรมด้วย นำไปรวมกันให้เป็นชุดเดียว เขียนแผ่นใส นำเสนอที่ที่ประชุมรวม ให้อภิปราย เรียนรู้งานกันและกัน

ขั้นตอนนี้ ทุกคนได้วิเคราะห์ตนเอง แสดงพลังความสามารถ และภารกิจที่จะร่วมทำงานในเรื่องใดได้บ้าง

6. ขั้นตอน C - 2 (30 นาที)

จัดทำแผน / กิจกรรม / โครงการ (Action plan)

แบ่งกลุ่มใหม่ ให้เข้าตามระดับงานที่รับผิดชอบ เช่น กลุ่มนโยบาย กลุ่มนักวิชาการ กลุ่มผู้บริหาร กลุ่มผู้นำชุมชน กลุ่มประชาชน หรือผู้มีส่วนได้ส่วนเสียกับเรื่องนี้ ภารกิจขั้นตอนนี้สำคัญ คือ ต้องร่วมกันเขียนแผนงาน / โครงการ ตามรูปแบบมาตรฐาน คือ 1. ชื่อโครงการ / แผนงาน 2. หลักการเหตุผล 3. สาเหตุที่ต้องทำ 4. ความมุ่งหมาย หรือความประสงค์ หรือวัตถุประสงค์ที่ต้องการให้เป็นผล 5. กลวิธี ทำอย่างไร 6. วิธีทำ กิจกรรมที่ต้องทำ 7. ชื่อหน่วยงาน หรือบุคคล ผู้รับผิดชอบแต่ละกิจกรรม (มีหลายชื่อได้) 8. ระยะเวลาเริ่มต้น สิ้นสุด 9. วิธีการประเมินผลสำเร็จ ตามข้อชี้วัด และวัตถุประสงค์ 10. งบประมาณ วัสดุ อุปกรณ์ คนที่ต้องการ พร้อมกับแหล่งที่สนับสนุน (อาจมีรายละเอียด งบประมาณแสดงรายกิจกรรม และประเภทหมวดเงิน อาจมีผังกำกับเวลา / กิจกรรมแนวท้าย หรือแต่ละกลุ่ม นำกลับไปเขียนภายหลังการประชุม)

ผลจากการประชุมขั้นตอน C-2 นี้ ผู้จัดประชุมต้องนำไปรวบรวมพิมพ์ส่งกลับ ให้หน่วยงานของผู้เข้าประชุม เช่น ฝ่าย กอง กรม องค์กรชุมชน ที่ต้องทำแผนพัฒนาประจำปี ให้นำไปเขียนเป็นโครงการขออนุมัติ หัวหน้างานตามลำดับขั้น และไปชี้แจง ต่อสู้ เพื่อให้ได้งบประมาณ และการสนับสนุน

ภายหลังการประชุม

มีความสำคัญยิ่งกว่าการประชุม ผู้เข้าร่วมประชุมย่อมรู้ตนเองว่า ได้เสนออะไรไป หน้าที่ บทบาทของตนเกี่ยวกับงานนี้ เป็นของแต่ละคน ที่จะต้องรับไปเสนอหัวหน้าหน่วย และผู้ร่วมงาน นำไปปฏิบัติตามแผน และประชุมสามเส้า ทบทวนงาน ตามข้อชี้วัดและเป้าหมาย ปรับเปลี่ยนกลวิธี และการสนับสนุนเพื่อขจัดอุปสรรค ที่ทำไม่สำเร็จ กิจกรรมใดที่สำเร็จแล้ว ก็ต้องพัฒนาโครงการ (programme development) คิดกิจกรรมใหม่ๆ เพราะความสำเร็จในเรื่องหนึ่ง จะมีปัญหาตามมาใหม่

กิจกรรม / โครงการใดที่ทำซ้ำนานๆ ไม่ปรับเปลี่ยน แสดงว่าไม่ได้ผล หรือกำลังสูญเปล่า เป็นความด้อยของผู้บริหาร

 

สรุป 6 ขั้นตอนการประชุม AIC

ขั้นตอน เวลาที่ใช้ ภารกิจหลัก
A - 1 15 นาที เข้าใจสถานการณ์ สภาพที่แท้จริง (reality)
เป็นการเริ่มให้ทบทวน ระบายอารมณ์ ความคิด มีศิลป มีสัมพันธภาพกับคนอื่น ไม่เคร่งเครียด
A - 2 20 นาที สร้างวิสัยทัศน์ สภาพที่คาดหวังในอนาคต (ideal vision หรือ Scenario)
เป็นมติที่ทุกคนเข้าใจความเป็นมา และคาดหวัง มีความประสงค์ร่วมกันตั้งแต่เริ่ม
I - 1 30 นาที คิดค้น หากลวิธี (solution design)
เป็นขั้นตอนที่ทุกคนได้แสดงพลัง และประสบการณ์ มีส่วนร่วม หากความคิดของตนมีเหตุผล ได้รับการยอมรับ จะเกิดความภูมิใจ ถ้าของผู้อื่นดีกว่า ก็ยอมรับเช่นกัน งานนี้จะเป็นของทุกคนตั้งแต่ต้น
I - 2 30 นาที จัดความสำคัญ จำแนกกิจกรรม (priority)
เป็นขั้นตอนที่ทุกคนได้แสดงประสบการณ์ให้ผู้อื่นเลือกใช้ประโยชน์ โดยใช้กิจกรรมเป็นสิ่งควบคุมความสำเร็จ
C - 1 30 นาที วางแผน หาผู้รับผิดชอบ (responsibility)
เป็นขั้นตอนที่ทุกคนได้วิเคราะห์ตนเอง แสดงพลังความสามารถ และภารกิจที่จะร่วมทำงานในเรื่องใดได้บ้าง
C - 2 30 นาที จัดทำแผน / กิจกรรม / โครงการ (Action Plan)
ขั้นตอนนี้ ต้องร่วมกันเขียนแผนงาน / โครงการ

 

กรณีศึกษา 1

การใช้กระบวนการทำแผนแบบ A.I.C. (มหภาค) ภาพรวมของโครงการทุกระดับ

โครงการรัฐร่วมเอกชน พัฒนาประชากร และคุณภาพชีวิต ... ระดับชาติ

พ.ศ.2532-2539 สำนักงานพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ร่วมกับคณะกรรมการวางแผนครอบครัว มี 4 กระทรวง ได้แก่ ศึกษาธิการ สาธารณสุข มหาดไทย พาณิชย์ และ 4 สมาคมด้านวางแผนครอบครัว หารูปแบบการพัฒนาประชากร ภายหลังการควบคุมการเพิ่มประชาไว้ได้แล้ว เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตให้ดีขึ้นต่อไป

หลักการ

พัฒนาคนในหมู่บ้านที่มีระดับการพัฒนาต่ำ (กชช. 2 ค. ระดับ 2-3) ให้มีความสามารถต่อไปนี้

  1. รวมกลุ่มอาชีพ
  2. ฝึกทำจริง ให้มีความสามารถในการจัดการเองได้ คือ มี 3 ก. และ 1 ข. (กรรมการ - การจัดการ - กองทุน - ข้อมูล)
  3. คิดวิเคราะห์การตลาด การอาชีพ
  4. สมทบเงินยืม 4 ปีแรก ให้ฝึกทดสอบความสามารถด้านการจัดการด้านการเงิน และบัญชี มีสัจจะคืนเงินยืมหมุนเวียน

การดำเนินงาน

  1. คณะกรรมการร่วมของโครงการจัดทำคู่มือการฝึก วิเคราะห์ข้อมูบสินค้า การตลาด การผลิต การทำบัญชี การเบิกจ่ายกับธนาคาร การหาสมาชิก และพิจารณาจัดสรรเงินยืมแก่สมาชิกหมุนเวียนกัน รับไปประกอบอาชีพ และส่งคืน นำกำไรไปพัฒนาครอบครัว ตามข้อชี้วัด จปฐ. แบบฟอร์ม สมัครสมาชิก กู้ยืมเงิน ทะเบียนสมาชิก บัญชีรับ-จ่าย กฎเกณฑ์ และเงื่อนไขการกู้ยืม และส่งคืนเงิน พร้อมดอกเบี้ย การฝึกอาชีพ การเผยแพร่ความรู้ จปฐ. และการประกอบอาชีพต่างๆ
  2. คณะกรรมการพัฒนาจังหวัด อำเภอ (กพจ. กพอ.) คปต. คัดเลือกหมู่บ้าน และประชุมชาวบ้านเลือกกรรมการ 5 คน นัดประชุมชี้แจงโครงการพร้อมกัน และฝึกกรรมการหมู่บ้าน
  3. คณะกรรมการในหมู่บ้าน ประชุมเผยแพร่ ทำความเข้าใจโครงการแก่ชาวบ้าน รับสมาชิกขึ้นบัญชี และนัดชี้แจงกฎเกณฑ์ เงื่อนไขการตั้งกองทุน และการกู้ยืม และคืนเงินหมุนเวียน

กระบวนการ A.I.C.

ประชุมสมาชิก และกรรมการกองทุน

ขั้นตอนที่ 1 เจ้าหน้าที่ผู้สนับสนุนการประชุม (facilitator) แจ้งประเด็นให้พิจารณาว่า "คนในหมู่บ้าน จะอยู่ดีกินดี ตามข้อชี้วัด จปฐ. มีลักษณะเป็นอย่างไร" ให้วาดภาพ อธิบายความต้องการ ทุกคนเขียนภาพ คนอ้วนบ้าง บ้านใหญ่บ้าง ภาพวิวท้องฟ้าสวย มีบ้าน นา ต้นไม้ ฯลฯ นำมาเลือกร่วมกัน

ขั้นตอนที่ 2 เจ้าหน้าที่เสนอภาพให้ทุกคนดู ต่อเติมจนพอใจ ยอมรับ

ขั้นตอนที่ 3 เจ้าหน้าที่ขอให้ทุกคนเขียน หรือบอกให้จด ว่าจะต้องทำอะไรกันบ้าง จึงจะเป็นได้ตามภาพ ได้ข้อเสนอเช่น ต้องมีรายได้ ทำนา ทำสวน เลี้ยงสัตว์

ขั้นตอนที่ 4 เจ้าหน้าที่ขอให้ช่วยกันเลือกว่า จะทำอะไรที่มีความพร้อม มีแหล่งวัตถุดิบ มีผู้สนับสนุน ได้ข้อเสนอ เช่น การทำดอกไม้จากต้นโสน การเลี้ยงไก่ ขอปุ๋ยนา ทำไม้กวาดจากดอกไม้กวาด

ขั้นตอนที่ 5 กรรมการกองทุน 5 คน ร่วมกับ คปต. รับไปทำแผน กำหนดตัวผู้รับงาน กำหนดแผนเวลา ขอนักวิชาการ เจ้าหน้าที่อุตสาหกรรมจังหวัด และการศึกษานอกโรงเรียนให้มาฝึกอาชีพ และกำหนดรับใบสมัคร ขอยืมเงินทุน นัดฝึกกลุ่มฝึกอาชีพ นัดรับเงินกู้ เสนอให้สมาชิกพิจารณาทราบ

ขั้นตอนที่ 6 กรรมการทำโครงการ เสนอให้เจ้าหน้าที่ และชี้แจงความพร้อม พิจารณาความเป็นไปได้ เจ้าหน้าที่ คปต. กพอ. พิจารณา และนำเสนอกรรมการส่วนกลาง เพื่อให้โอนเงินกู้ยืมมาให้ "กรรมการกองทุน พัฒนาคุณภาพชีวิต" นำไปเปิดบัญชีธนาคาร

กระบวนการ ใช้เวลา 2-3 ชั่วโมง ชาวบ้านมีสัมพันธ์อันดีต่อกัน มีความคิด และความต้องการคล้ายกัน ไม่ขัดแย้ง

ภาพรวม ของ 64 หมู่บ้าน 11 จังหวัด สามารถตั้งกองทุน มีแผนการตลาด และอาชีพ ได้หมดครบ 4 ปร ยังดำเนินการต่อได้ 46 กองทุน และมี 3 กองทุนเข้าอยู่ในกองทุนสินเชื่อเพื่อพัฒนาชนบท ของธนาคารออกสินได้

ผล - ชนบทได้เรียนรู้จากฝึกทำจริง ในด้านการวิเคราะห์ การเลือก การตัดสินใจ การจัดการเงินและบัญชี และสัจจะรับผิดชอบ อันเป็นทักษะของคนพัฒนา

 

กรณีศึกษา 2

การใช้กระบวนการทำแผนแบบ A.I.C. ภาพรวมมหภาคของโครงการที่จังหวัด

การใช้กระบวนทัศน์ใหม่ ในการมีส่วนร่วมของชุมชน จังหวัดปัตตานี ... ระดับจังหวัด

สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดปัตตานี พันตรีนายแพทย์ธานี กลิ่นขจร และคณะ ได้นำวิธีการประชุมแบบ A.I.C. ไปทำงานในพื้นที่ระดับหมู่บ้าน เมื่อ พ.ศ.2540

ขั้นตอนการทำงาน

ระยะที่ 1 ประสานงาน โรงพยาบาลชุมชน สาธารณสุขอำเภอ กำหนดพื้นที่ และเลือกประชากรเป้าหมาย จัดสัมมนาชี้แจงวิธีการใช้กระบวนทัศน์แนวใหม่ ให้ชุมชนมีส่วนร่วม ด้วยการจัดกระบวนการกลุ่ม ด้วยเทคนิค AIC ร่วมกับองค์กรชุมชน หมู่บ้านละ 5 คน

ระยะที่ 2 จัดประชุม 4 องค์กรชุมชน จำนวน 20 คน/หมู่บ้าน ทำความเข้าใจกระบวนการ 3 ขั้น คือ

  1. Appreciation A ทำความเข้าใจกับสถานการณ์จริง และวาดความหวังสถานการณ์ที่ปรารถนา ทำให้ทุกคนยอมรับ ชื่นชม
  2. Influence I ให้คิดค้น เลือกวิธีการที่สร้างสรรค์ ที่แต่ละคนมี ช่วยกันกำหนดขึ้น มีการแลกเปลี่ยนวิสัยทัศน์ (shared vision) เพื่อบรรลุความหวัง แล้วปรับปรุงอีกครั้งหนึ่ง
  3. Control C นำวิธีการที่เลือกไว้มากำหนดแผน เสนอ ลงมือดำเนินการ

ระยะที่ 3 หลังการประชุม มีการติดตาม ประเมิน และปรับปรุงกลวิธีเป็นระยะๆ จำนวน 12 อำเภอ

ตารางแสดงขั้นตอนการประชุม
ทำอะไร ทำอย่างไร ทำเพื่ออะไร
1. วิทยากรชี้แจง แจ้งวัตถุประสงค์ บุคคลเป้าหมายเข้าใจ
2. ระยะความพอใจ (Appreciation A)
2.1 แนะนำตนเอง เกมส์ เปิดใจ คุ้นเคยกัน แสดงออก
2.2 สถานการณ์ที่เป็นอยู่ สมาชิกกลุ่ม สะท้อนปัญหาจาก จปฐ. ประสบการณ์นำเสนอ เห็นปัญหาสุขภาพของพื้นที่ มีบรรยากาศฟัง และแลกเปลี่ยน
2.3 อนาคตที่หวัง ทุกคนเสนอความคาดหวัง สรุปได้จากภาพรวมของกลุ่ม ค้นหาปัญหาความต้องการ กำหนดวิสัยทัศน์
3. ระยะอิทธิพล (Influence I)
3.1 สิ่งสำคัญ ทุกคนเลือกประเด็นสำคัญ 1 เรื่อง ด้วยเกณฑ์ 4 องค์ประกอบ กลั่นกรองเรื่องที่กลุ่มต้องการ
3.2 แลกเปลี่ยนวิสัยทัศน์ วิเคราะห์ เลือกในกลุ่ม ได้วิธีการสำคัญจากความถนัด
4. ระยะควบคุม (Control C) ทำกิจกรรมให้สิ่งคาดหวังเป็นจริง ร่วมกันทำแผนปฏิบัติ กำหนดบทบาทแต่ละคน เป้าหมาย วิธีการ ได้แผน สู่ความคาดหวังร่วมกัน

การพัฒนาด้วยกระบวนทัศน์ใหม่ ของจังหวัดปัตตานี มุ่งการแก้ปัญหาในชุมชน และพัฒนาศักยภาพคนเป็นองค์รวม และเบ็ดเสร็จ โดยชุมชนมีส่วนร่วม ตามประสบการณ์ ความสามารถ ความต้องการที่สอดคล้องกับสังคม ประเพณีของพื้นที่ (Area Function Participation : AFP)

 

กรณีศึกษา 3

การใช้กระบวนการทำแผนแบบ A.I.C. ที่ระดับหมู่บ้าน

ผลการประชุมบ้านโต๊ะแน หมู่ที่ 9 ตำบลตะละดือรามัน อำเภอกระพ้อ จังหวัดปัตตานี ... ระดับหมู่บ้าน

  1. รวบรวมข้อมูล สำรวจ จปฐ. จำนวน 60 หลังคาเรือน
  2. สภาพปัญหา
    1. ความสะอาดของบ้านเรือนไม่ดี 45 หลัง หรือร้อนละ 75
    2. เด็กขาดสารอาหาร 3 คน จาก 32 คน หรือร้อยละ 9.3
    3. ยากจน มีรายได้น้อยกว่า 15,000 บาท/ปี 21 หลังคาเรือน หรือร้อยละ 35
  3. การจัดลำดับความสำคัญ ด้วย 4 องค์ประกอบ คือ ขาดของปัญหา ความรุนแรง ความยาก การยอมรับของชุมชน ด้านละ 5 คะแนน ได้ผลว่า ความสะอาดของบ้านเรือน เป็นปัญหาระดับ 1 ได้ 18 คะแนน เด็กขาดอาหารเป็นอันดับ 3 ได้ 12 คะแนน ความยากจนเป็นอันดับ 2 ได้ 16 คะแนน
  4. เหตุผล เรื่องความสะอาด 1. แห้ไขง่าย 2. การยอมรับของชุมชนดี 3. ขนาดของปัญหากว้างขวางกว่าเพื่อน
  5. สาเหตุของปัญหา ประชาชนไม่เห็นความสำคัญ
  6. วิสัยทัศน์ หมู่บ้านสะอาด น่าอยู่ ผู้พบเห็น และผู้อยู่อาศัยมีความสุข สบายใจ และป้องกันพาหะนำโรคต่างๆ
  7. กลวิธีแก้ปัญหา
    1. ประชุมกลุ่ม คนในชุมชน
    2. แบ่งความรับผิดชอบให้กลุ่มตามละแวกบ้าน
    3. กำหนดกิจกรรมที่จะทำ ตามที่กลุ่มจะมีมติ
    4. สรุป ประเมินผล โดยเจ้าหน้าที่สาธารณสุขแนะนำ
  8. วิธีดำเนินงาน แบ่ง 5 กลุ่ม มี อสม. เป็นหัวหน้า สมาชิกมาจาก 3 องค์กร องค์กรละ 1 คน ทำกิจกรรมดังนี้
    1. ประชุมชี้แจงให้ประชาชนในละแวกรู้ปัญหา และกิจกรรม
    2. รณรงค์ทำกิจกรรมที่รับผิดชอบ
    3. ปรึกษา หาแนวทางแก้ปัญหา โดยเจ้าหน้าที่สาธารณสุขช่วยแนะนำทางเทคนิค
    4. ประสานงานระหว่างกลุ่ม ทำพร้อมกัน แล้วสรุปความก้าวหน้า
    5. รายงานผลทุกสัปดาห์ ก่อนละหมาด

เป้าหมาย 60 บเาน

กรณีศึกษารายนี้ ต้องใช้เวลาทำความเข้าใจ ให้เห็นความสำคัญอีกมาก การประชุมได้เพียงวิสัยทัศน์ และแก้ไขเรื่องที่อยู่ใกล้ตัว ซึ่งต่างคนต่างทำ อาจจะดูง่าย แต่ผลและการช่วยสนับสนุนยากมาก ที่จะสำเร็จโดยเร็ว

กลุ่มที่ 2 บ้านบางไร่ หมู่ที่ 2 ตำบลหนองจิก จังหวัดปัตตานี

  1. การเก็บข้อมูล สำรวจ จปฐ. 98 หลังคาเรือน
  2. สภาพปัญหา
    1. ยากจน ครอบครัวรายได้ต่ำกว่า 15,000 บาท/ปี
    2. บ้านไม่สะอาด
    3. ใช้ยาเสพติด
    4. ไม่มีส้วม
    5. มีเหตุรำคาญ จากเสียงรถ
  3. จัดลำดับความสำคัญ ด้วย 4 องค์ประกอบ ได้ผลว่า ความยากจนเป็นปัญหาลำดับ 1 ได้ 17 คะแนน, ไม่มีส้วม เป็นอันดับ 2 ได้ 15 คะแนน, บ้านไม่สะอาด ลำดับ 3 ได้ 14 คะแนน, ยาเสพติด อันดับ 4 ได้ 11 คะแนน, เหตุรำคาญ ลำดับ 5 ได้ 9 คะแนน

    เหตุผล อาชีพหลักไม่สามารถทำรายได้เพียงพอ

  4. สาเหตุ อาชีพทำนา และรับจ้างไม่มีที่อยู่ถาวร อาชีพหลักทำรายได้น้อย ต้องมีอาชีพเสริม
  5. วิสัยทัศน์ อยากให้ประชาชน และองค์กรในหมู่บ้านมีความร่วมมือกัน ประกอบอาชีพที่มีรายได้สูง อยู่รวมกับครอบครัวอย่างมีความสุข
  6. กลวิธี หาอาชีพเสริมให้ครอบครัวที่ต้องการมีรายได้เพิ่ม
  7. วิธีดำเนินการ
    1. ประชุมชาวบ้านเพื่อค้นหาปัญหา
    2. ติดต่อหน่วยราชการที่เกี่ยวข้อง กับการส่งเสริมอาชีพ เช่น เกษตร พัฒนากรฯ เพื่อหาพันธุ์พืช พันธุ์สัตว์ ฝึกความรู้
    3. องค์กรชุมชน และประชาชนดำเนินการร่วมกัน
  8. แผนปฏิบัติการ
    1. รวบรวมข้อมูล ครัวเรือน ที่ต้องการพันธุ์พืช และสัตว์ เดือน พ.ค. พ.ศ.2540 ผู้รับผิดชอบ คือ กลุ่มทั้ง 4 ของหมู่บ้าน
    2. ประสานงานกับเกษตรอำเภอ ปศุสัตว์อำเภอ ขอพันธุ์พืช และสัตว์ เดือนมิถุนายน พ.ศ.2540 ผู้รับผิดชอบ คือ กลุ่มทั้ง 4
    3. ร่วมกันปลูกพืชแปลงรวม เดือนกรกฎาคม พ.ศ.2540 ผู้รับผิดชอบคือ กลุ่มทั้ง 4
    4. รายงานความก้าวหน้า ผลการทำงาน เดือนกรกฎาคม พ.ศ.2540 เป็นต้นไป ผู้รับผิดชอบ คือ กลุ่มทั้ง 4
  9. ผลการดำเนินงานระหว่างติดต่อประสานงาน กลุ่มมีความแตกแยก ต้องการทำอาชีพ ช่างไม้ ช่างทำผม ฯลฯ แต่ไม่มีผู้สานงานต่อ การดำเนินงานจึงยังไม่สำเร็จ

การศึกษารายนี้ เป็นตัวอย่างของความล้มเหลว ภายหลังการประชุม ไม่สามารถดำเนินการต่อ ซึ่งเป็นเหตุการณ์ที่พบได้เสมอ ในการทำงานกับประชาชน และชุมชน ที่ขาดการนำที่เข้มแข็ง ต้องทำซ้ำอีก

การนำกระบวนการนี้ไปใช้ ต้องทำซ้ำบ่อยๆ เพื่อฝึกความรับผิดชอบภายหลังการประชุม ด้วยกลุ่มตรวจสอบทั้งภายใน และภายนอก ให้เกิดคุณภาพการดูแล กรณีดังกล่าวแสดงให้เห็นกระบวนการประชุมเท่านั้น คนไทยยังต้องการพัฒนาอีกมาก ในเรื่องการนำมติที่ตกลงจากการประชุม กลับไปทำต่อ เพราะตลอดเวลาที่ผ่านมา ยังเข้าใจว่าเป็นเรื่องของผู้จัดประชุม ตนมีภารกิจมาประชุม ให้ความเห็น ก็หมดภาระแล้ว

 

กรณีศึกษา 4

หลักการของสมาคมพัฒนาประชากร และชุมชนระดับปฏิบัติ

กระบวนการจัดการประชุมวางแผน แบบมีส่วนร่วม (AIC) ... ระดับผู้ปฏิบัติงาน

การเปิดโอกาสให้ผู้มีผลประโยชน์เกี่ยวข้องกับชุมชน ได้เข้าไปมีส่วนร่วมในกระบวนการวางแผน และตัดสินอนาคตนั้น ได้รับการยอมรับว่า เป็นกระบวนการที่เป็นประชาธิปไตย และได้พิสูจน์แล้วว่า เป็นวิธีที่จะนำไปสู่การพัฒนาอย่างเหมาะสม และยั่งยืน (Sustainable development) เพราะการที่ผู้แทนกลุ่มได้เข้าใจ ไปมีส่วนร่วมในการวางแผนตัดสินใจ เป็นการสร้างความเข้าใจร่วมกัน ในการดำเนินงาน สร้างการยอมรับ และสร้างความรู้สึก ของการเป็นเจ้าของโครงการ และผลงาน ซึ่งจะส่งผลให้โครงการนั้นๆ ดำเนินไปได้อย่างราบรื่น ต่อเนื่อง และมีประสิทธิภาพ และยังเป็นไปตามวัตถุประสงค์ และความต้องการของผู้ที่เกี่ยวข้อง ในชุมชนนั้นๆ ด้วย

กระบวนการจัดการประชุมแบบมีส่วนร่วม เป็นวิธีการที่สามารถเปลี่ยนแปลง และประยุกต์ได้ โดยขึ้นอยู่กับสถานการณ์ วัตถุประสงค์ ผลที่ต้องการ เวลา และกลุ่มเป้าหมาย ทั้งนี้ความสำเร็จในการจัดเวทีการมีส่วนร่วมนั้น จะต้องประกอบด้วยปัจจัยสำคัญสองประการ คือ บุคลากรผู้นำการประชุม และการดำเนินงานตามขั้นตอนอย่างถูกต้อง และมีประสิทธิภาพ

กระบวนการจัดประชุมแบบมีส่วนร่วม แบ่งได้เป็น 2 ขั้นตอน คือ

  1. ขั้นตอนการดำเนินการประชุม
    1. การวิเคราะห์และเรียนรู้สภาพความเป็นจริง และปัญหา (Realities and Possibilities / A)
    2. การเสนอความเห็นต่อรอง ประนีประนอม และโครงการ หรือกลยุทธ์การพัฒนา (Influence and Strategies / I)
    3. การวางแนวทางในการปฏิบัติ (Action Plan / C)
  2. การสรุปแนวความคิด
    1. การสรุปความคิดรวม (Synthesizing Outputs)
    2. การนำเสนอผลของการประชุม (Reporting)
  1. การดำเนินการประชุม
    1. การเรียนรู้ และวิเคราะห์สภาพความเป็นจริง และปัญหา (Appreciation)

      ผู้เข้าร่วมประชุม ต้องร่วมกันทบทวน และระดมข้อมูลเกี่ยวกับสภาพที่เป็นจริงทั้งระบบ โดยอาศัยความรู้จากประสบการณ์ ในชีวิตประจำวัน และประสบการณ์ในการทำงาน ของผู้เข้าร่วมประชุมแต่ละคน ซึ่งภาพที่ได้นี้ ถือว่า เป็นการรวบรวมข้อมูล ที่จะใช้ประกอบการพิจารณาแผน และเสนอแนวทางการปฏิบัติต่อไป

      ขั้นตอนนี้แบ่งเป็น 2 ส่วน คือ

      1. ระดมความเห็นเกี่ยวกับสภาพปัจจุบันของชุมชน หรือปัญหา
      2. เป็นการจินตนาการถึงเป้าหมายที่ต้องการ ในการที่จะแก้ปัญหา ซึ่งเป็นการมองความเป็นไปได้ในอนาคต ตามเงื่อนไขที่มีอยู่ในปัจจุบัน

      ในขั้นตอนนี้ ผู้นำการประชุมควรเปิดโอกาสให้ทุกฝ่ายได้มีโอกาสในการเสนอข้อมูล ปัญหา ประสบการณ์ และความคิดเห็นโดยเท่าเทียม และควรสร้างเงื่อนไขที่ผู้เข้าประชุมทุกคน จะต้องรับฟังอย่างเปิดกว้าง และยอมรับข้อมูลของคนอื่นๆ

    2. กระบวนการในการแลกเปลี่ยนความคิดเห็น และต่อรอง (Influence)

      เป็นขั้นตอนที่สมาชิกทุกคนจะต้องร่วมกันคิดถึงแนวทาง ซึ่งอาจจะออกมาในรูปของกรอบ การดำเนินงานโครงการ หรือขั้นตอน วิธีการที่จะพัฒนาชุมชน ให้เป็นไปตามเป้าหมายของสมาชิก ซึ่งวิธีการนี้ จะทำให้ได้มาซึ่งแผนพัฒนา ที่มาจากสมาชิกของชุมชนโดยตรง ซึ่งเป็นผู้ที่มีส่วนได้เสียจากการพัฒนาอย่างแท้จริง

      ขั้นตอนนี้แบ่งเป็น 2 ส่วน คือ

      1. การระดมความคิดเพื่อเสนอโครงการ
      2. การสร้างข้อตกลงร่วมกัน

      บรรยากาศในช่วงมักจะตึงเครียด เพราะกลุ่มต่างๆ จะพยายามเสนอโครงการที่มีประโยชน์ กับกลุ่มตนเอง ผู้นำการประชุมจะต้องทำตัวเป็นกลางที่จะประนีประนอม ไกล่เกลี่ยข้อโต้เถียงพิพาท ซึ่งวัตถุประสงค์หลักของการประชุมนี้ เพื่อหาข้อสรุปร่วม ซึ่งสมาชิกในที่ประชุมทุกคนยอมรับ โดยสมาชิกทุกคนจะต้องร่วมกันคิดถึง ข้อดี ข้อเสีย และความเป็นไปได้ของการดำเนินงานโครงการ และผลประโยชน์ที่จะได้รับ

    3. การกำหนดรูปแบบการดำเนินงานโครงการ หรือการจัดทำแผนปฏิบัติ (Control) เป็นขั้นตอนการจัดทำรายละเอียดของโครงการ ซึ่งควรจะลงถึงรายละเอียดในการดำเนินการ แหล่งงบประมาณ หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ช่วงเวลาในการดำเนินงาน ฯลฯ
  2. การสรุปแนวความคิด

    เป็นขั้นตอนสุดท้ายของการประชุม ซึ่งแบ่งเป็น 2 ขั้นตอน คือ

    1. สรุปข้อเสนอรวบรวม เป็นการรวบรวมประเด็น และทบทวนข้อเสนอโครงการว่า ครบถ้วนสมบูรณ์หรือไม่ เพียงใด เพื่อเป็นการเตรียมร่างข้อเสนอแนะ ในการประชุมระดับที่สูงขึ้นต่อไป
    2. การเสนอผลการประชุม ผลการประชุมควรจะมีการบันทึก และจัดทำเป็นรูปของรายงาน เพื่อใช้เป็นหลักฐานอ้างอิงต่อไป โดยเฉพาะในกรณีที่จำเป็นต้องมีการปรับปรุงโครงการ หรือแนวทางในการปฏิบัติต่อไป

รวบรวมโดย นายเอกชัย คำอิสรระ
สมาคมพัฒนาประชากร และชุมชน
จากเอกสาร "การจัดเวทีการมีส่วนร่วม : คู่มือการจัดประชุม"
ของ ดร.อรพินท์ สพโชคชัย

การวางแผนพัฒนาหมู่บ้านอย่างมีส่วนร่วม

  1. เริ่มแรกจะเป็นการแนะนำตัวผู้เข้าร่วมประชุม โดยใช้เกมส์ หลังจากนั้นให้ผู้อาวุโสเล่าประวัติของหมู่บ้านให้สมาชิกฟัง แล้วให้สมาชิกทุกคนวาดภาพของหมู่บ้าน ที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน (ภาพหมู่บ้านปัจจุบันของฉัน) แล้วแบ่งกลุ่มเป็น 3 กลุ่ม ดังนี้
    • กลุ่มหญิงล้วน
    • กลุ่มชายล้วน
    • กลุ่มและหญิง

    มอบหมายภารกิจให้แต่ละกลุ่มดำเนินการตามขั้นตอนของ A โดยให้แต่ละคนอธิบายภาพของตัวเองให้คนอื่นๆ ในกลุ่มฟัง เมื่อทุกคนอธิบายเสร็จแล้ว ให้ช่วยกันรวบรวมภาพของแต่ละคน เป็นภาพรวมของกลุ่ม แล้วนำเสนอในที่ประชุมใหญ่

  2. ให้แต่ละกลุ่มนำเสนอภาพหมู่บ้านปัจจุบันของกลุ่ม เสร็จแล้วคัดเลือกอาสาสมัครของกลุ่ม ช่วยกันรวมภาพเป็นของหมู่บ้านภาพเดียว และให้สมาชิกที่เป็นตัวแทนออกไปรวมภาพ อธิบายภาพหมู่บ้านให้ที่ประชุมฟังอีกครั้ง เพื่อเป็นการตรวจสอบความเข้าใจร่วมกัน
  3. ให้สมาชิกแต่ละคนวาดภาพหมู่บ้านในอนาคต ที่อยากจะให้เกิด ตามความคิดของแต่ละคน เสร็จแล้วใช้กลุ่มเดินมอบหมายให้ทำภารกิจดังนี้
    • สมาชิกอธิบายภาพของตนเองให้กลุ่มฟัง
    • สมาชิกที่นั่งฟัง ห้ามวิจารณ์ แต่สอบถามเพิ่มเติมได้
    • เมื่อทุกคนอธิบายเสร็จแล้ว ให้กลุ่มช่วยกันรวมภาพของแต่ละคน ให้เป็นภาพรวมของกลุ่มเพียงภาพเดียว (หมู่บ้าน ในอนาคตของกลุ่ม)
    • ให้คิดรายชื่อของกิจกรรมที่กลุ่มอยากจะให้เกิดขึ้นกับหมู่บ้านในอนาคต นำมาเขียนเรียงกันเป็นข้อๆ ต่อจากภาพหมู่บ้านในฝัน
    • คัดเลือกตัวแทนนำเสนอภาพ ในที่ประชุมใหญ่
  4. ให้แต่ละกลุ่มนำเสนอภาพหมู่บานในอนาคต และรายชื่อกิจกรรมที่ต้องการให้เกิดขึ้น กับหมู่บ้านในอนาคต เมื่อแต่ละกลุ่มนำเสนอเสร็จแล้ว ให้ผู้นำการประชุมทำหน้าที่รวมกิจกรรม ที่เหมือนกันเข้าด้วยกัน และกิจกรรมที่ไม่เหมือนกัน นำมาเรียงต่อกันจนหมดทุกกิจกรรม และหลังจากนั้นผู้นำการประชุม จะต้องนำเสนอภาพรวมกิจกรรมของหมู่บ้าน ให้ที่ประชุมพิจารณาความถูกต้องอีกครั้งหนึ่ง

    มอบภารกิจให้กลุ่มย่อยเดิมช่วยกันพิจารณากิจกรรม (I) โดยแยกประเภทของกิจกรรม เป็น 3 ประเภท ดังนี้

    • กิจกรรมที่สามารถทำเองได้
    • กิจกรรมที่ต้องทำร่วมกับเจ้าหน้าที่ หรือเอกชน
    • กิจกรรมที่จะต้องให้เจ้าหน้าที่ทำทั้งหมด

    เมื่อกลุ่มแยกประเภทกิจกรรมเป็น 3 ประเภทแล้ว ให้คัดผู้แทน 1-2 คน นำเสนอต่อที่ประชุมใหญ่ ให้ที่ประชุมพิจารณาตกลง โดยการต่อรอง กรณีทั้งสามกลุ่มมีความเห็นไม่ตรงกันว่า เป็นกิจกรรมที่ต้องทำเอง หรือทำร่วม หรือให้ผู้อื่นทไ ให้เปิดการอภิปราย โดยใช้เหตุผลของกลุ่ม และรายบุคคล และถ้าจำเป็นอาจจะใช้วิธีลงมติก็ได้ เมื่อลงมติได้แล้ว ให้กลุ่มช่วยกันพิจารณาก่อน เปิดโอกาสให้ทุกคนเลือกกิจกรรมที่ตนเองสนใจ มอบภารกิจให้กลุ่มสนใจที่ลงรายชื่อ ในแต่ละกิจกรรม ไปจัดทำรายละเอียดโครงการ (C) โดยช่วยกันตอบคำถามดังนี้

    1. ทำอะไร (ชื่อกิจกรรม)
    2. ทำแล้วจะได้อะไร
    3. ทำอย่างไร (มีวิธีการทำอย่างไร)
    4. ทำที่ไหน (สถานที่)
    5. ทำเมื่อใด (วัน เวลา ควรกำหนดให้ชัดเจน)
    6. จะต้องใช้วัสดุ อุปกรณ์ อะไรบ้าง
    7. ใครบ้างที่จะมาช่วยทำ
    8. ใครรับผิดชอบ

    เสร็จแล้ว นำเสนอรายละเอียดของกิจกรรมในที่ประชุมใหญ่ สำหรับโครงการที่เหลือ (กิจกรรมที่ต้องทำร่วมกับเจ้าหน้าที่ และกิจกรรมที่จะต้องให้เจ้าหน้าที่ทำทั้งหมด) มอบให้ตัวแทนหมู่บ้าน ผู้ทรงคุณวุฒิ สภาตำบล และตัวแทนสตรี นำเข้าที่ประชุมสภาตำบล เพื่อพิจารณาต่อไป

 

กรณีศึกษา 5

การประชุมสัมมนา การจัดทำแนวทางการอนามัยครอบครัว ในโรงงานอุตสาหกรรม* ... ระดับหน่วยงานส่วนกลาง

  1. ระยะการประชุมสัมมนา 2 วัน

    ภาคการบรรยาย และอภิปราย 5 ชั่วโมง (วันแรก)

    ภาคการประชุมกลุ่ม (แบบ A-I-C) 5 ชั่วโมง

    อภิปรายทั่วไป 1

  2. ผู้เข้าร่วมประชุมกลุ่ม : เจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงาน จากสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด 7 จังหวัด (บุรีรัมย์ ขอนแก่น เชียงราย ชลบุรี สมุทรสาคร ปทุมธานี พระนครศรีอยุธยา) ผู้ปฏิบัติงาน ซึ่งเป็นอาสาสมัครในโรงงานอุตสาหกรรม เจ้าหน้าที่จากกรมอนามัย (สำนักส่งเสริมสุขภาพ ศูนย์ส่งเสริมสุขภาพเขต) และเจ้าหน้าที่จากสมาคมภาคเอกชน ด้านวางแผนครอบครัว 5 สมาคม รวมทั้งสิ้นประมาณ 50 คน สามารถแบ่งกลุ่มการประชุม ออกเป็นกลุ่มย่อยได้ 5 กลุ่ม
  3. ขั้นตอนการประชุม และระดมสมอง
    1. ภาคการบรรยาย : เพื่อเป็นการสร้างพื้นฐานความรู้ ประสบการณ์การดำเนินงาน และแนวทางที่จะก่อให้เกิดความคิดสร้างสรรค์ ในการดูแลตนเอง และการส่งเสริมสุขภาพให้แก่ผู้ปฏิบัติงาน ในโรงงานอุตสาหกรรม วิทยากรที่ได้รับเชิญมาบรรยาย และอภิปราย จะดูในประเด็นของการส่งเสริมสุขภาพประชากร ในสถานประกอบการ มุมมองด้านต่างๆ เพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิตของคนงาน จากภาครัฐ ภาคเอกชน รวมทั้งการส่งเสริมสุขภาพของคนงาน ในการดูแลตนเองในแง่มุมต่างๆ จากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ทั้งในด้านการพัฒนาประชากร อาชีวอนามัย โภชนาการ และปัญหาสุขภาพจิต รวมทั้งการอภิปราย และการตอบข้อซักถามจากผู้เข้าร่วมประชุม
    2. ภาคการประชุมกลุ่ม : เมื่อผู้เข้าร่วมประชุมได้มีการเตรียมพร้อม ในด้านต่างๆ ผู้เข้าร่วมประชุมกลุ่ม จะมีความพร้อมในด้านความคิด และประสบการณ์จากที่ผ่านมา สามารถแบ่งกลุ่มให้คละกัน และพยายามแยกไม่ให้มีการซ้ำพื้นที่ในแต่ละกลุ่ม
  4. ขั้นตอนการประชุมกลุ่ม และจัดทำแผนงานกิจกรรม
    1. ขั้นตอน A มีการแยกย้ายกันนั่งตามกลุ่มที่ตนเองสังกัด วิทยากรในที่ประชุมได้กล่าวถึงวัตถุประสงค์ ขั้นตอนของการประชุม และความสำเร็จที่ต้องการจากการประชุม เนื่องจากผู้เข้าร่วมประชุมทุกคน เป็นผู้ที่ปฏิบัติงาน เกี่ยวข้องกับโรงงานอุตสาหกรรม
      1. สมาชิกกลุ่มแนพนตนเองต่อเพื่อนสมาชิก
      2. ผู้ประสานงานกลุ่มละ 1 คน จะบอกกล่าวกติกาการประชุมกลุ่ม ให้สมาชิกรับทราบ รวมทั้งระบบการบริหารจัดการ เพื่อแบ่งความรับผิดชอบของกลุ่ม รวมทั้งงานที่ได้รับมอบหมาย จากแนวทางการประชุมกลุ่ม ซึ่งเป็นข้อมูลที่ได้รับจากผู้เข้าร่วมการประชุม ได้กรอกแบบสอบถามที่ได้รับในช่วงแรกของการประชุม
      3. สมาชิกแต่ละกลุ่มมีการดำเนินการ ตามขั้นตอนการประชุม A-I-C ตั้งแต่การยวาดภาพ การระดมความคิด เพื่อพัฒนางานส่งเสริมสุขภาพ จากแง่มุมของสมาชิกกลุ่ม ซึ่งมีมาจากภาคราชการ ผู้ปฏิบัติงาน และสมาคมเอกชน แต่ละกลุ่มได้นำเสนอโครงการต่อที่ประชุมใหญ่ ซึ่งกิจกรรมต่างๆ มีลักษณะหลากหลายดังนี้
        • ตนเองทำได้
        • ทำร่วมกับผู้อื่น
        • เป็นความรับผิดชอบของผู้อื่น

      จากผลของการประชุมกลุ่มด้วยวิธี A-I-C ทั้ง 5 กลุ่ม จะได้สรุปผลโครงการออกมา ผู้ประสานงานกลุ่ม (Facilitator) จะร่วมกันวิเคราะห์ และนำเสนอร่วมกับสมาชิกกลุ่มในห้องประชุมร่วม เพื่อให้ผู้เข้าร่วมประชุมทุกคนมีส่วนมีสิทธิ มีเสียง และมีการตัดสินใจร่วมกัน จากผลของการประชุมกลุ่มใหญ่ ได้มีการรวมโครงการที่คล้ายคลึงกัน และจัดลำดับความสำคัญออกมา ดังนี้

      1. การเผยแพร่ประชาสัมพันธ์ ด้านการให้ความรู้ สร้างความตระหนักให้แก่พนักงาน เห็นความสำคัญของการดูแลสุขภาพ และป้องกันโรคของตนเอง ด้วยสื่อที่เข้าถึงกลุ่มเป้าหมาย ได้แก่ โปสเตอร์ วิดีโอ การ์ตูน ที่สามารถสื่อภาษาที่เหมาะสมกับกลุ่มได้ด้วย
      2. การประเมินสุขภาพของพนักงานด้วยตนเอง โดยการใช้แบบฟอร์มประเมินสุขภาพด้วยตนเอง เพื่อสร้างความตระหนัก และการดูแลสุขภาพ
      3. การจัดตั้งทีมงานอาสาสมัครในโรงงาน
      4. การสร้างความตระหนัก และการยอมรับที่จะให้เป็นนโยบาย และกิจกรรม โดยผู้บริหารของสถานประกอบการ
      5. การลดช่องว่างระหว่างผู้บริหารกับพนักงาน
      6. การแก้ไขปัญหาของสถานประกอบการ โดยผู้บริหาร (ระดับกลาง) ร่วมกับพนักงาน
      7. กิจกรรมนันทนาการ เพื่อสร้างสรรค์สถานภาพทางด้านจิตใจ
      8. การประสานงานในระหว่างผู้เกี่ยวข้อง เพื่อลดปัญหา ผู้เข้าร่วมประชุมแยกย้ายตามกลุ่มกิจกรรม ที่คนสนใจ เพื่อจัดทำโครงการในรายละเอียดต่อไป

 

AIC สู่การพัฒนาคนอย่างสมบูรณ์

ประโยชน์ที่ได้

  1. เป็นการพัฒนาคนให้มีทักษะชีวิตไปพร้อมกัน อันเป็นคุณลักษณะของคน พัฒนาพร้อมกับได้แผนงานโครงการ
  2. เป็นการระดมความคิดสร้างสรรค์ ทำได้ผล แม้ว่าพื้นฐานความรู้ และวิถีชีวิตต่างกันมาก
  3. การประชุมด้วยวิธีนี้เป็นประจำ คนจะรู้ถูกรู้ผิด และปรับปรุงตนเองจากการกระทำ อันเป็นทักษะของคนพัฒนาแล้ว เลิกการท่องจำ และทำตามสั่งของประธานแบบคนด้อยพัฒนา
  4. ผลการประชุม คือ ภารกิจของทุกคน ที่ตนได้นำเสนอ และเลือกกิจกรรมไว้ร่วมกัน เป็นการสร้างความรับผิดชอบที่จะนำไปทำต่อ ตามบทบาทหน้าที่ของตน ถ้าสร้างจิตสำนึกนี้ได้ งานจะไม้ซ้ำซ้อน ไม่ขาด และไม่เกิน ได้งานจากความเชี่ยวชาญของแต่ละคน มาร่วมกันทำในเรื่องเดียวกัน สู่วิสัยทัศน์เดียวกัน ผลงานเป็นของทุกคน ทำตามบทบาท หรือศักยภาพของตนเอง

 

บทสรุป

  1. ปรัชญาของการประชุมทำแผน ด้วยกระบวนการ A.I.C. เป็นการฝึกคนให้มีทักษะชีวิต รู้จักแสดงความคิด รับรู้ หรือปฏิเสธ ความคิดผู้อื่น วิเคราะห์และเลือกมาสังเคราะห์เป็นของตนเอง และของส่วนรวม
  2. การเลือกคนมาร่วมประชุม มีความสำคัญ เพราะต้องการความหลากหลาย ทั้งจากผู้บริหาร นักวิชาการ ผู้นำชุมชน และผู้มีประสบการณ์ชีวิต ที่เกี่ยวกับประเด็นของการมาร่วมทำแผน จึงจะได้มุมมองกว้าง และความคิดแบบรวบยอด
  3. ผู้ทำหน้าที่ประสานการประชุม facilitator มิใช่ประธาน แต่ทำหน้าที่เพียงชี้แจงประเด็น กำกับบทบาทของผู้เข้าประชุม ให้เป็นไปตามขั้นตอน และช่วยการรวมมติกลุ่ม
  4. 6 ขั้นตอนการประชุม เป็นเพียงแนวทาง การร่วมกันแสดงความคิด และทำกิจกรรม มิให้ขาด หรือเกิน สามารถผนวก ลัด หรือทอนเวลา ไปตามสถานการณ์ของการอภิปราย และศักยภาพของผู้อยู่ในกลุ่ม ผลงาน เป็นการวัดความสามารถ และเป็นของผู้ร่วมประชุม ไม่ใช่ของประธาน
  5. การเขียนสั้นๆ เป็นวิธีการสะท้อนความคิดที่กลั่นกรอง และรอบคอบ สามารถสรุปมติได้ง่ายมาก ถ้าทำได้บ่อยๆ จะรู้สึกว่า สบายใจมากกว่าการพูดอภิปรายของการประชุมแบบเก่าๆ ที่คุ้นเคยทำกันอยู่ การประชุมปฏิบัติการขององค์การ ระหว่างประเทศ ได้ใช้วิธีนี้กันทั่วไปแล้ว
  6. ขั้นตอนการสร้างภาพ A 1 - A 2 เป็นการทบทวนประสบการณ์ และวิถีชีวิตของแต่ละคน มาแสดงออกถึงภูมิปัญญา และวิสัยทัศน์ ซึ่งผู้ที่เป็นประชาธิปไตยต้องมีศิลปะนี้
  7. ขั้นตอนการกำหนดกิจกรรม 3 ประเภท (C 1 - C 2) คือ 1. ที่ทำได้เอง 2. ที่ต้องทำร่วมกับผู้อื่น และ 3. ที่ต้องให้ผู้อื่นทำให้ เป็นการรวมแผนอย่างครบถ้วน แก้ไขไปพร้อมกันทุกเรื่องที่เกี่ยวข้องกัน แต่แยกกันไปทำ หรือการประสานงานขอความร่วมมือ จากผู้อื่น เป็นการระดามความชำนาญเฉพาะ ของแต่ละคนมาทำสู่จุดมุ่งหมายเดียว
  8. การประชุมทุกชนิด เป็นการเริ่มต้นทำงาน A.I.C. แสดงให้เห็นชัดเจนว่า ใครเสนอกิจกรรมใดไว้ และที่ประชุมเห็นชอบ มอบหมายให้ต้องเป็นภารกิจที่รับไปทำ
  9. การควบคุมงาน Control C 1 - C 2 จากแผนร่วมกัน ต้องใช้ศักยภาพการบริหาร จัดการ ไปดำเนินการให้มีผลสำเร็จ การประชุมเป็นเพียงจุดเริ่มต้นการทำงาน อย่างสร้างสรรค์ร่วมกัน

 

เอกสารอ้างอิง

  1. Smith W William. The AIC Model COncept and Practice. Organization for Development International Institute. OD II. Leroy NW Washington DC. Dec. 1991.
  2. Human Development Report. UNDP. New York 1995.
  3. Capacity Development for Sustainable Human Development. UNDP. New York 1995.
  4. Loubster. Jan. Holistic People Centered Development. A Conceptual Framework and Process. UN/NESDB Report. 1995.
  5. ธรรมรักษ์ การพิสิษฐ. ไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม. ประเวศ วะสี. บทบรรยาย และการฝึกกระบวนการ AIC เรื่อง แผนพัฒนาเศรษฐกิจ และสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 การประชุม UN. System Collaboration Action Plan โรงแรมเฟลิกซ์ กาญจนบุรี 13-14 กรกฎาคม 2539
  6. Weisboard. R. Marvin. Discovering Common Ground Chapter 17. Berrett Koehler Publisher. Sanfrancisco 1991.
  7. โครงการรัฐร่วมเอกชน พัฒนาประชากร และคุณภาพชีวิต - กระทรวงสาธารณสุข - กระทรวงมหาดไทย - กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ - กระทรวงศึกษาธิการ สมาคมพัฒนาประชากร และชุมชน สมาคมวางแผนครอบครัวแห่งประเทศไทย สมาคมทำหมัน สมาคมเผยแพร่ประชาสัมพันธ์ เพื่อพัฒนาประชากร เอกสารสรุปผลงานโครงการ พ.ศ.2535.
  8. ธานี กลิ่นขจร พ.ต. - รายงานผลโครงการใช้กระบวนทัศน์ใหม่ ในการมีส่วนร่วมของชุมชน จังหวัดปัตตานี มกราคม 2541.
  9. เอกชัย คำอิสสระ, การจัดเวทีการมีส่วนร่วม, คู่มือการจัดประชุม ดร.อรพินท์ สพโชคชัย. สมาคมพัฒนาประชากร และชุมชน.
  10. จารุวรรณ จงวนิช. การประชุมสัมมนาจัดทำแนวทางการอนามัยครอบครัว ในโรงงานอุตสาหกรรม. สำนักส่งเสริมสุขภาพ กรมอนามัย กุมภาพันธ์ 2540.
  
ระบบจดหมายอิเล็กทรอนิกส์กลาง
เพื่อการสื่อสารในภาครัฐ Log In
  • สมัครขอใช้งานอีเมล์
  • วิธีแก้ปัญหาการใช้ mailgothai
  • การส่งเอกสารเพื่อเปิดใช้อีเมล์
  • มีปัญหาติดต่อสอบถามได้ที่
    โทร 0-2590-4290
    ระบบฐานข้อมูลกลาง Login
    สอบถามข้อมูลได้ที่
    โทร 0-2590-4293
     
    สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ
    สำนักวิจัยสังคมและสุขภาพ
    สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)
    เว็บไซต์ สำนักที่ปรึกษา กรมอนามัย รูปแบบใหม่ เป็นอย่างไรในความคิดคุณ